جام ملتهاي اروپا به مراتب جوانتر از جام جهاني است. در سال 1930 بود که نخستين دوره ي جام جهاني برگزار شد و در سال 1960 براي نخستين بار تورنمنتي کوچک براي پيدا کردن قهرمان اروپا برگزار شد.
کشورهاي بزرگ اروپا از جمله آلمان و انگليس در آن زمان با توجه به برگزاري جام جهاني جذابيت چنداني در برگزاري رقابت هايي ويژه اروپا نميديدند. براي نمونه در نخستين دوره بازيها در سال 1960، تنها 17 تيم از 33 کشور ممکن، آماده شرکت در اين رقابتها بودند.
تمايل حضور در چنين رقابتهايي، در دورههاي اول، بيش از همه در بين کشورهاي بلوک شرق سابق محسوس بود. آنها ميکوشيدند از راه پيروزي هاي ورزشي، در صحنه ي سياسي دنيا نيز پررنگتر ظاهر شوند و نامشان در صف کشورهاي مطرح دنيا قرار گيرد. البته نقش و محبوبيت جام ملتهاي اروپا به مرور زمان تغيير کرد.
تا سال 1980 وضع بر اين قرار بود که تورنمنت دور پاياني با حضور تنها چهار تيم در کشوري ميزبان برگزار ميشد که خود نيز يکي از اين چهار تيم بود. در چارچوب اين تورنمنت کوچک تنها دو ديدار نيمه نهايي و يک ديدار پاياني انجام ميگرفت. اين چهار تيم هم در پيکارهايي مقدماتي تعيين ميشدند که بازيهاي گروهي و در پي آن، ديدارهاي رفت و برگشت يک چهارم نهايي را در بر ميگرفت.
* دورههاي 1960 تا 1968 و آغازي دشوار
در سال 1960 فرانسه ميزبان بازي ها بود، اما پس از شکست در مرحله ي نيمه نهايي و ناکامي 2 بر صفر برابر چکسلواکي در ديدار بر سر مقام سوم، انتظار تماشاگران خود را برآورده نکرد. قهرماني نخستين دوره ي جام ملتهاي اروپا براي شوروي سابق شد که چهار سال بعد (1964) هم در فينال بازي ها حضور داشت، اما در آنجا مغلوب اسپانيا شد.
ميزباني جام 1968 را ايتاليا برعهده داشت و خود هم سرآخر عنوان قهرماني را به دست آورد، البته با بخت و اقبال فراوان. ايتالياييها در ديدار نيمهنهايي به ديدار شوروي سابق رفتند که نتيجه ي بازي پس از وقت قانوني و وقت اضافي صفر بر صفر بود.
در آن دوران از ضربه هاي پنالتي خبري نبود و برنده ي ديدارهاي نيمه نهايي در چنين مواردي به حکم قرعه مشخص ميشد. قرعه پيروزي هم به اسم ايتاليا خورد و ميزبان بازي ها در ديدار پاياني روياروي يوگسلاوي قرار گرفت. اين ديدار پس از وقت قانوني و اضافي با نتيجه تساوي ? بر ? به پايان رسيد. البته در فينال ديگر از قرعه و قرعهکشي خبري نبود و در صورت تساوي، بازي بايد تکرار ميشد. در دومين بازي فينال ايتاليا موفق شد، يوگسلاوي را 2 بر صفر شکست دهد.
* جام 1972 بلژيک و ظهور آلمان
دهه هفتاد ميلادي را ميتوان دهه طلايي فوتبال آلمان دانست. آلمانيها در اين دهه چه در جام جهاني و جام ملتهاي اروپا و چه در رقابتهاي باشگاهي در اروپا، نقشي برجسته ايفا کردند. در جام ملتهاي اروپا که در بلژيک برگزار شد، آلمانيها تيمي را روانه ميدان کردند که بسياري آن را بهترين تيم ملي تاريخ فوتبال اين کشور ميدانند.
ستاره بزرگ آن دوران فرانتس بکنباوئر، يگانه قيصر دنياي فوتبال بود که در کنارش چهرههايي درخشان چون سپ ماير، گونتر نتسر و گرد مولر حضور داشتند. در آن دوره بود که مليپوشان آلمان به يک پيروزي بزرگ تاريخي دست يافتند و در چارچوب بازيهاي مقدماتي براي نخستين بار توانستند تيم ملي انگليس را در ورزشگاه تسخيرناپذير ويمبلي لندن 3 بر يک شکست دهند.
تيم ملي فوتبال آلمان در آن دوره، بلژيک ميزبان بازيها را در دور نيمه نهايي 2 بر يک شکست داد و در بازي پاياني 3 بر صفر روسيه را در هم کوبيد. گرد مولر که به بمبافکن تيم ملي آلمان مشهور بود در دو بازي 4 گل به ثمر رساند و آقاي گل شد.
* جام 1976 يوگسلاوي و تولد ضربه هاي پنالتي
نخستين باري که اتحاديه فوتبال اروپا تصميم گرفت، برنده يک ديدار را در صورت تساوي دو تيم پس از 120 دقيقه بازي، از طريق ضربه هاي پنالتي مشخص کند، در جام 1976 يوگسلاوي بود. آلمانيها که سال 72 قهرمان اروپا و 74 قهرمان جهان شده بودند، در ديدار پاياني به ديدار چکسلواکي رفتند. اين ديدار با تساوي 2 بر 2 در وقت قانوني و اضافي به پنالتي کشيده شد.
در حالي که بازيکنان چکسلواکي همگي ضربههاي خود را به ثمر رساندند، اولي هوينس، مدير ورزشي کنوني باشگاه بايرن مونيخ و يکي از بازيکنان مهم تيم ملي آلمان در آن زمان، توپ را به آسمان بلگراد فرستاد و آرزوي آلمان در دفاع از عنوان قهرماني را بر باد داد.
در دورههايي که از آنها سخن به ميان آمد، ساختار رقابتهاي جام ملتها کم و بيش ثابت ماند. به مرور زمان کشورهاي بيشتري تصميم گرفتند که وارد گود شوند و از اين رو شمار تيم هاي شرکتکننده در دور مقدماتي افزايش يافت، اما با وجود اين، تورنمنت نهايي کماکان از دو بازي نيمه نهايي و يک بازي فينال تشکيل شده بود. به همين علت بود که يوفا پس از گذشت چند دوره تصميم گرفت، با تغيير ساختار بازيها، به جذابيت اين جام بيافزايد.
* جام 1980 ايتاليا و نخستين دگرگوني اساسي
نخستين بار در رقابت هاي 1980 در ايتاليا بود که هشت تيم در دور نهايي شرکت داشتند که به دو گروه تقسيم شده بودند. تيمهاي اول هر گروه مستقيم به ديدار پاياني صعود ميکردند و دو تيم دوم هر گروه بر سر رسيدن به مقام سوم، به ديدار هم ميرفتند.
در آن دوره، تيم ملي آلمان با دو برد برابر چکسلواکي و هلند و يک تساوي برابر يونان بهعنوان سرگروه به ديدار پاياني راه يافت و در بازي نهايي هم با پيروزي 2 بر يک بر بلژيک براي دومين بار بهعنوان قهرماني اروپا دست يافت.
از جمله ستارگاني که در اين موفقيت مهم سهيم بود، ميتوان از کارل هاينس رومنيگه نام برد و همچنين از هورست هروبش که به هيولاي سرزني شهرت داشت و برند شوستر که به فرشته موطلايي معروف بود. 6 بازيکن تيم منتخب آن دوره از مسابقه ها، آلماني بودند.
* جام 1984 فرانسه و برگزاري جشني بزرگ
جام ملتهاي اروپا در سال 1984 را بايد نقطه عطفي در اين بازيها دانست. در آن سال فرانسه ميزباني هفتمين دوره را برعهده داشت و نه تنها به بهترين وجه از عهده انجام اين وظيفه بر آمد، که با قهرماني، شور و شادي فرانسويان را دو چندان کرد.
برخلاف دوره پيش، مرحله ي نيمهنهايي هم در دستور کار گنجانده شده بود. ديگر اين گونه نبود که دو تيم سرگروه به طور مستقيم به بازي نهايي راه پيدا کنند. طبيعي است که با اضافه شدن مرحله نيمه نهايي، هيجان و جذابيت مسابقه ها هم بيشتر شد.
فرانسه در آن سال بيش از همه از وجود يکي از نوابغ بزرگ عالم فوتبال بهره ميبرد، ميشل پلاتيني که در 5 بازي 9 گل به ثمر رساند و نه تنها آقاي گل مسابقه ها شد، که رکوردي به جا گذاشت که بعيد ميرسد روزي شکسته شود. از آن گذشته پلاتيني در ديدار تيمش برابر يوگسلاوي توانست در طول يک نيمه 3 گل به ثمر برساند و در اين عرصه هم رکوردي بر پا کند.
دورههاي بعد هم که در سال هاي 1988 و 1992، به ترتيب در آلمان و سوئد برگزار شدند، حال و هوايي مشابه داشتند.
* جام 1988 آلمان و غفلتي سرنوشت ساز در دوئل بزرگ
در سال 1988 براي نخستين بار ميزباني جام ملتهاي اروپا به آلمان واگذار شد و طبيعي است که سطح توقع مردم اين کشور از تيم ملي هم بالا بود.
مليپوشان آلمان مرحله گروهي را با دو پيروزي برابر دانمارک و اسپانيا و يک تساوي با ايتاليا، پشت سر گذاشتند و بهعنوان سرگروه راهي نيمه نهايي شدند. حريف آلمان در اين مرحله هلند بود. بازي هاي بين هلند و آلمان هميشه پرهيجان و جنجالي بودهاند. اين امر دست کم تا اندازهاي، ريشه در تاريخ و اشغال هلند توسط ارتش نازي در جنگ جهاني دوم دارد.
تيم ملي فوتبال هلند در اين دوره ستارههاي زيادي داشت که البته نقش دو چهره از ديگران برجستهتر بود: رود گوليت هافبک و کارگردان بازي نارنجيپوش هاي هلند و مارکو فان باستن، مهاجم مهارنشدني اين تيم که در حال حاضر خود سرمربيگري هلند را برعهده دارد.
در دقيقه 55 ديدار نيمه نهايي جام 88 ميان آلمان و هلند، لوتار ماتئوس از نقطه پنالتي گل اول آلمان را زد و در دقيقه 74 هم رونالد کومان با به ثمر رساندن ضربه پنالتي براي هلند، بازي را به تساوي کشاند.
نبرد آلمان و هلند در آن زمان، دوئل دو بازيکن هم بود: يورگن کوهلر، مدافع مياني آلمان و مارکو فان باستن، مهاجم هلند. در سال 1988بخت با هلند يار بود؛ فان باستن از يک غفلت کوچک کوهلر سود جست و دو دقيقه مانده به پايان بازي، گل پيروزي را براي هلند به ثمر رساند. اين موفقيت در عين حال انتقام شکست 2 بر يک هلند از آلمان در جام جهاني 1974 هم بود.
البته شماري از بازيکنان هلند پس از خاتمه ديدار، رفتار ناشايستي از خود نشان دادند.
در ديدار پاياني آن دوره، مليپوشان هلند با برتري کوبنده، روسيه را 2 بر صفر شکست دادند و براي نخستين بار به عنوان قهرماني اروپا دست يافتند. مارکو فان باستن، ستاره ي آن دوره نيز، با 5 گل، آقاي گل بازيها شد.
'
جام 1992 سوئد و موفقيت غافلگيرکننده دانمارک
جام ملت هاي اروپا در سال 1992 که در سوئد برگزار شد، از يک لحاظ تاريخي شد. با توجه به جنگ بالکان و فروپاشي يوگسلاوي سابق، اين کشور که دور مقدماتي را با موفقيت پشت سر گذاشته بود، از حضور در دور نهايي محروم ماند و جاي يوگسلاوي را در اين پيکارها دانمارک گرفت.
بازيکنان دانمارک که با خيال خوش و آسودگي خاطر ايام مرخصي و استراحت را ميگذراندند، از طرف فدراسيون فوتبال کشورشان مامور شدند، تا چمدانهاي خود را ببندند و راهي ميدان مبارزه شوند.
مليپوشان دانمارک که برخلاف تيمهاي ديگر، فرصت چنداني براي تدارکات، آمادهسازي و انجام ديدارهاي تدارکاتي نداشتند، بي غل و غش قدم به ميدان گذاشتند، با کمي بخت و اقبال و پس از موفقيت هاي دور از انتظار در مرحله گروهي، نخست تيم ملي هلند، مدافع عنوان قهرماني را در مرحله ي نيمه نهايي در ضربه هاي پنالتي شکست دادند و سپس تيم ملي فوتبال آلمان، قهرمان جهان در آن زمان را در بازي نهايي 2 بر صفر به زانو درآوردند. در آن دوره، انتظار هم چيز ميرفت جز قرار گرفتن دانمارکيها در نوک قله فوتبال اروپا.
* جام 1996 انگليس و شروع فصلي تازه
دومين تحول اساسي در جام ملت هاي اروپا پس از فروپاشي شوروي سابق و به وجود آمدن جمهوريهاي ريز و درشت صورت گرفت. با توجه به افزايش ناگهاني تعداد کشورهاي اروپايي و فدراسيونهاي فوتبال در اروپا، تصميم گرفته شد که در جام 1996 انگليس، شمار تيمهاي شرکت کننده در دور نهايي از 8 تيم به 16 تيم افزايش پيدا کند: چهار گروه چهار تيمي که دو تيم اول و دوم از آن به مرحله يک چهارم نهايي راه مييابند.
برندگان اين مرحله به نيمه نهايي ميرسند و برندگان نيمه نهايي هم در ديدار پاياني براي کسب عنوان قهرماني اروپا به ديدار هم ميروند. يک نوآوري ديگر اين دوره، گل طلايي بود که در وقت اضافي برنده مسابقه را تعيين ميکرد، يعني اگر در وقت اضافي، تيمي گل برتري را به ثمر ميرساند، بازي در همان لحظه به پايان ميرسيد و تکليف برنده هم مشخص ميشد.
آخرين پيروزي بزرگ انگليس ميزبان بازي هاي 96، به سي سال پيش از آن برميگشت: قهرماني جهان در سال 1966. اين سالگرد، موقعيت و مناسبتي نيک بود براي تکرار موفقيت پيشين. همه چيز براي تيم ملي انگليس خوب پيش رفت تا مرحله نيمه نهايي که اين تيم در مقابل آلمان قرار گرفت.
انگليسيها که در جام جهاني 1990 ايتاليا در مرحله ي نيمه نهايي در ضربه هاي پنالتي از آلمان شکست خورده بودند، اين بار نيز در ضربه هاي پنالتي تسليم مليپوشان آلمان شدند. فينال جام ملت هاي اروپا در سال 1996 بين آلمان و جمهوري چک برگزار شد که با پيروزي 2 بر يک آلمان پايان يافت. ناگفته نماند که اليور بيرهوف، مهاجم آلمان در اين ديدار اولين گل طلايي تاريخ فوتبال را به ثمر رساند.
* جام 2000 بلژيک و هلند و سقوط فوتبال آلمان
جام ملتهاي اروپا در سال 2000 از نظر شمار تيمهاي شرکت کننده تفاوتي با دوره پيشين نداشت، اما يک نوآوري بزرگ را در بر داشت و آن اين که براي نخستين بار ميزباني رقابت ها را دو کشور به طور مشترک برعهده داشتند: بلژيک و هلند.
تيم ملي فوتبال آلمان، مدافع عنوان قهرماني اروپا که ستارهاش در جام جهاني 98 فرانسه رو به افول گذاشته بود، تلخترين دورهاش را تجربه کرد. آلماني ها در مرحله ي گروهي، با يک تساوي و 2 شکست در قعر جدول قرار گرفتند. روزنامه «بيلد» در پي اين ناکامي بيسابقه، در صفحه اول با تيتر درشت خطاب به ملي پوشان آلمان نوشت: «شما خل و چلهاي فوتبال اروپا هستيد و باعث شرم و خجالت آلمان!»
در حالي که ستاره ي فوتبال آلمان بهشدت رو به خاموشي گذارده بود، درخشش ستاره يک تيم ديگر اروپا روز به روز بيشتر ميشد: تيم ملي فرانسه که در سال 1998 در خانه ي خود، عنوان قهرماني جهان را به دست آورده و آن دوران، فوتبال جذاب و مدرني را به نمايش گذاشته بود.
در آن دوره از بازيها، تيم ملي بلژيک، يکي از دو ميزبان مسابقه ها در همان مرحله گروهي حذف شد. در مقابل، ميزبان ديگر، يعني هلند بازيهاي خوبي نشان داد و اگر شانس بيشتري داشت، در مرحله ي نيمه نهايي در ضربه هاي پنالتي برابر ايتاليا بازنده نميشد.
لاجورديهاي ايتاليا که بعد از 32 سال بوي قهرماني به مشامشان خورده بود، در ديدار نهايي به ديدار فرانسه، قهرمان جهان رفتند و لحظاتي پيش از پايان بازي يک بر صفر از فرانسه جلو بودند که ويلتورد، بازيکن تازه نفس فرانسه گل تساوي را به ثمر رساند و بازي به وقت اضافي کشيده شد. در وقت اضافي نيز ديويد ترزگه، مهاجم تيم ملي فرانسه با زدن گل طلايي کار ايتاليا را يکسره کرد و باعث تداوم طلسم قهرماني اروپا براي لاجورديها شد.
* جام 2004 پرتغال و رستاخيز يونان
جام ملتهاي اروپا در سال 2004 با يک ضربه غافلگير کننده آغاز شد. تيم ملي فوتبال يونان که بعد از 24 سال براي دومين بار توانسته بود در دور نهايي رقابت هاي جام ملتهاي اروپا حضور پيدا کند، در همان ديدار افتتاحيه نخستين ضربه ي غافلگيرکننده را وارد کرد و 2 بر يک پرتغال، ميزبان بازيها را که براي عنوان قهرماني دندان تيز کرده بود، شکست داد.
مليپوشان يونان که با يک تساوي برابر اسپانيا و يک شکست برابر روسيه، در گروهشان دوم شده بودند، در مرحله يک چهارم نهايي به ديدار فرانسه، مدافع عنوان قهرماني رفتند و يک بر صفر از سد حريفشان گذشتند.
يونانيها در نيمه نهايي هم کار مليپوشان جمهوري چک را يکسره کردند و در بازي فينال روياروي تيمي قرار گرفتند که در نخستين بازي 2 بر يک آن را شکست داده بودند: پرتغال ميزبان بازيها. اگر چه پرتغاليها تشنه انتقام بودند، اما پس از 90 دقيقه همچنان تشنه ماندند، چرا که کاريستئاس، يکي از ستارگان يونان در آن دوره، با تک گل خود ناممکن را ممکن ساخت و کشورش را براي نخستين بار به قهرماني اروپا رساند.
* جام 2008 اتريش و سوئيس
در اين دوره دو کشور به طور مشترک ميزباني جام ملتهاي اروپا را بر عهده دارند: اتريش و سوئيس. اين بار هم 16 تيم در 4 گروه تقسيم شده و ساختار بازيها مانند سه دوره گذشته است، با اين تفاوت که در پيکارهاي اين دوره، از گل طلايي و يا گل نقرهاي خبري نيست. در ديدارهاي حذفي (يک چهارم نهايي، نيمه نهايي و فينال) برنده بازي در صورت نتيجه تساوي بعد از وقت قانوني و اضافي در ضربه هاي پنالتي تعيين ميشود.
اين بار هم فهرست مدعيان عنوان قهرماني بلند است: از فرانسه و ايتاليا گرفته تا آلمان و همچنين اسپانيا که هميشه در صف مدعيان قرار دارد.
به نوشته ي پايگاه اينتر نتي "دويچه وله" بسياري از کارشناسان فوتبال، قهرماني اروپا را به مراتب دشوارتر از قهرماني جهان ميدانند، چرا که در اين جام حريف به اصطلاح آساني وجود ندارد و برترينهاي اروپا رو به روي هم قرار ميگيرند.
